نخستین نشست هم‌اندیشی «کارگروه همکاری‌های علمی و بین‌دانشگاهی ایران و آفریقا» روز چهارشنبه ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵، به همت دفتر نمایندگی مقام معظم رهبری در قاره آفریقا و با همکاری دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۴ در تالار ملل این دانشکده برگزار شد.

در این نشست، دکتر سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و رئیس کارگروه، و دکتر امیربهرام عرب‌احمدی، عضو هیأت علمی دانشکده و دبیر کارگروه، حضور داشتند. همچنین حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، آیت‌الله مهدی مهدوی‌پور، نماینده ولی‌فقیه در قاره آفریقا، و دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، از دیگر حاضران این نشست بودند.

این نشست با حضور جمعی از مدیران و مسئولان همکاری‌های علمی و بین‌المللی دانشگاه‌های کشور، نمایندگان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت امور خارجه، جهاد دانشگاهی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، جامعه‌المصطفی العالمیه و سایر نهادهای علمی، پژوهشی و فرهنگی برگزار شد.

این نشست با هدف شناسایی و سامان‌دهی ظرفیت‌های علمی و تخصصی دانشگاه‌های جمهوری اسلامی ایران، بررسی نیازها و فرصت‌های همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشورهای منتخب آفریقایی و ایجاد سازوکاری شبکه‌ای برای توسعه تعاملات دانشگاهی و تقویت دیپلماسی علمی ایران در قاره آفریقا برگزار شد. بررسی ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌های ایرانی، طراحی بانک جامع ظرفیت‌های علمی، آموزشی و پژوهشی، شناسایی اولویت‌های همکاری با دانشگاه‌های آفریقایی و بررسی الگوهای تبادل استاد و دانشجو، اجرای طرح‌های پژوهشی مشترک و توسعه برنامه‌های آموزشی از جمله محورهای این نشست بود.

جلسه با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و پخش سرود ملی جمهوری اسلامی ایران آغاز شد. در ادامه، دکتر امیربهرام عرب‌احمدی، دبیر کارگروه، ضمن خوشامدگویی به حاضران، گزارشی اجمالی از وضعیت روابط جمهوری اسلامی ایران با نه   کشور آفریقایی دارای روابط سیاسی مناسب ارائه کرد. وی همچنین دانشگاه‌های این کشورها و رشته‌های تحصیلی موجود در آن‌ها را معرفی کرد.

سپس دکتر سعیدرضا عاملی، رئیس کارگروه، ضمن خیرمقدم به استادان و حاضران از دانشگاه‌های مختلف کشور و همکاران وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، از حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، و آیت‌الله مهدوی‌پور، نماینده مقام معظم رهبری در قاره آفریقا، قدردانی کرد. وی در سخنان خود، با تأکید بر ظرفیت‌های گسترده قاره آفریقا در حوزه‌های علمی، دانشگاهی، اقتصادی و فناورانه، به تشریح ضرورت توجه بیشتر دانشگاه‌های ایران به این قاره و توسعه همکاری‌های آموزشی و پژوهشی میان دو طرف پرداخت.

توجه به آفریقا و توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه

دکتر عاملی در آغاز سخنان خود با اشاره به اهتمام آیت‌الله مهدوی‌پور به حوزه علم و فرهنگ در قاره آفریقا، اظهار کرد: یکی از نخستین کارگروه‌هایی که با این رویکرد فعال شده، کارگروه علم و فناوری است تا از این مسیر، زمینه همکاری با دانشگاه‌های کشورهای آفریقایی در حوزه‌های آموزش، پژوهش و کمک به توسعه زیرساخت‌های علمی و فناورانه فراهم شود؛ زیرساخت‌هایی که می‌توانند در مواجهه با مسائل و نیازهای امروز این قاره نقش مؤثری ایفا کنند.

وی همچنین با گرامیداشت یاد رهبر شهید انقلاب، به اهتمام ایشان به قاره آفریقا اشاره کرد و گفت: همواره بر عظمت مردم آفریقا و نقش آنان در استعمارزدایی تأکید می‌شد. ظلمی که اروپا در طول تاریخ در حق آفریقا روا داشته، بر ساختارهای زبانی، فرهنگی و اجتماعی بخش‌هایی از این قاره نیز تأثیر گذاشته است؛ به‌گونه‌ای که امروز بخشی از کشورهای آفریقایی در حوزه زبان و مناسبات فرهنگی و اجتماعی تحت تأثیر فرانکوفون‌ها و بخشی دیگر تحت تأثیر آنگلوساکسون‌ها قرار دارند. با این حال، به‌تدریج آگاهی در قاره آفریقا گسترش یافته و امروز شاهد شکل‌گیری چهره‌ای متفاوت از این قاره هستیم.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به کم‌توجهی ایران به ظرفیت‌های آفریقا، خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد نوعی کم‌کاری در روابط ما با جهان، از جمله در توجه به آفریقا، وجود داشته است؛ موضوعی که می‌توان بخشی از آن را متأثر از نگاه اروپا‌محور در مناسبات بین‌المللی دانست. در حالی که قاره آفریقا از ظرفیت‌های بسیار گسترده‌ای برخوردار است و ضرورت دارد شناخت دقیق‌تر و عمیق‌تری از این ظرفیت‌ها در دانشگاه‌های کشور شکل بگیرد.

وی در ادامه، با اشاره به سوابق علمی دکتر احمدی در حوزه مطالعات آفریقا، از جمله مسئولیت وی در راه‌اندازی رشته مطالعات جنوب آفریقا در دانشکده مطالعات جهان و فعالیت‌های پژوهشی و تک‌نگاری‌های انجام‌شده در این زمینه، بر اهمیت بهره‌گیری از دانش و تجربه متخصصان این حوزه تأکید کرد.

ظرفیت‌های جمعیتی، اقتصادی و طبیعی قاره آفریقا

دکتر عاملی در ادامه با اشاره به گستره جغرافیایی و جمعیتی آفریقا گفت: این قاره حدود ۳۰ میلیون کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن بین یک‌ونیم تا یک‌میلیارد و ۶۰۰ میلیون نفر برآورد می‌شود. آفریقا از مناطق مختلفی همچون غرب، شرق، شمال، جنوب و مرکز تشکیل شده است که هر یک ظرفیت‌ها و ویژگی‌های متفاوتی دارند و همین تنوع، ضرورت بررسی دقیق‌تر فرصت‌های همکاری با کشورهای این قاره را دوچندان می‌کند.

وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه حداقلی به آفریقا افزود: صرف شنیدن نام آفریقا، بدون برخورداری از شناخت عمیق، ممکن است به شکل‌گیری تصویری محدود از این قاره منجر شود؛ در حالی که شرایط اقتصادی کشورهای آفریقایی یکسان نیست. برای نمونه، درآمد سرانه در برخی از کشورهای این قاره به حدود ۲۳ هزار دلار می‌رسد، هرچند متوسط درآمد سرانه در کل آفریقا حدود هزار و ۸۰۰ دلار است. بنابراین، در کنار کشورهایی که با محدودیت‌های اقتصادی مواجه‌اند، کشورهایی نیز وجود دارند که از سطح بالاتری از درآمد و ظرفیت اقتصادی برخوردارند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در ادامه به ظرفیت‌های دانشگاهی آفریقا اشاره کرد و گفت: دانشگاه کیپ‌تاون از جمله دانشگاه‌های مطرح این قاره است که در برخی رتبه‌بندی‌های جهانی در جایگاه ۱۴۷ قرار گرفته و از این منظر، قابل مقایسه با بسیاری از دانشگاه‌های منطقه غرب آسیاست. البته در کنار دانشگاه‌های برخوردار از جایگاه علمی مناسب، دانشگاه‌هایی نیز در آفریقا وجود دارند که با ضعف‌ها و محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند. ازاین‌رو، نمی‌توان با نگاهی یکسان درباره وضعیت علمی و دانشگاهی تمام کشورهای این قاره قضاوت کرد.

وی با اشاره به منابع طبیعی و معدنی آفریقا تصریح کرد: این قاره حدود ۳۰ درصد از منابع معدنی جهان را در اختیار دارد. منابعی همچون طلا، مس، نقره و دیگر ذخایر معدنی آفریقا در طول سالیان متمادی مورد بهره‌برداری قدرت‌های خارجی، از جمله کشورهای اروپایی و ایالات متحده آمریکا، قرار گرفته‌اند و بخش قابل‌توجهی از این منابع از قاره خارج شده است؛ در حالی که ظرفیت‌های موجود می‌توانند زمینه‌ساز توسعه اقتصادی و صنعتی کشورهای آفریقایی باشند.

دکتر عاملی همچنین به ظرفیت‌های انرژی این قاره پرداخت و گفت: حدود ۶۰ درصد از ظرفیت تابش خورشیدی مفید جهان در آفریقا قرار دارد و این موضوع، امکان گسترده‌ای برای توسعه انرژی خورشیدی در این قاره فراهم می‌کند. همچنین حدود ۷.۶ درصد از منابع نفتی جهان و نزدیک به ۸ درصد از منابع گازی جهان در آفریقا قرار دارند. سهم آفریقا از تولید نفت خام جهان نیز قابل‌توجه است؛ با این حال، بخش مهمی از این منابع به‌صورت خام به بازارهای جهانی عرضه می‌شود و آن‌گونه که شایسته است، از ظرفیت‌های موجود برای ایجاد ارزش افزوده و توسعه صنایع مرتبط بهره‌برداری نمی‌شود.

ضرورت تقویت ظرفیت‌های علمی و آموزشی آفریقا

دکتر عاملی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به وضعیت سواد و آموزش عالی در قاره آفریقا، اظهار کرد: بر اساس آمار مورد اشاره، متوسط نرخ سواد در کل قاره آفریقا حدود ۶۸ درصد است؛ در حالی که این شاخص در سطح جهان حدود ۷۸ درصد برآورد می‌شود. این تفاوت نشان می‌دهد که آفریقا در حوزه سواد با چالش‌هایی مواجه است و در زمینه آموزش عالی نیز سهم و ظرفیت آن در مقایسه با بسیاری از مناطق جهان محدودتر است.

وی افزود: البته هنگامی که درباره کل قاره آفریقا سخن می‌گوییم، باید به تفاوت‌های میان ۵۴ کشور عضو سازمان ملل متحد در این قاره توجه داشته باشیم. بررسی دقیق وضعیت آموزش، پژوهش و ظرفیت‌های دانشگاهی این کشورها، موضوعی گسترده است که به مطالعات تخصصی‌تر و گفت‌وگوهای علمی بیشتری نیاز دارد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با تأکید بر ظرفیت‌های نهادی و بین‌المللی آفریقا خاطرنشان کرد: ۵۴ کشور آفریقایی عضو سازمان ملل متحد هستند و اتحادیه آفریقا نیز با ۵۵ عضو، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه همکاری‌های بین‌المللی در اختیار دارد. این ظرفیت می‌تواند در گسترش همکاری‌های ایران و کشورهای آفریقایی، به‌ویژه در زمینه همفکری و هماهنگی در سازمان ملل متحد، مورد استفاده قرار گیرد؛ با این حال، به نظر می‌رسد تاکنون کمتر به این بُعد از روابط و امکانات همکاری توجه شده است.

گسترش همکاری‌های دانشگاهی و حمایت از دانشجویان آفریقایی

دکتر عاملی در ادامه، با اشاره به ضرورت توسعه همکاری‌های آموزشی با دانشگاه‌های آفریقایی، اظهار کرد: یکی از زمینه‌های مهم همکاری، گسترش ارتباطات آموزشی و دانشگاهی با کشورهای این قاره است؛ موضوعی که در چارچوب رویکردهای مورد نظر نمایندگی مقام معظم رهبری در آفریقا نیز می‌تواند دنبال شود.

وی با اشاره به تجربه تحصیل دانشجویان آفریقایی در دانشگاه‌های ایران گفت: شماری از دانشجویانی که از شاگردان شیخ ابراهیم زکزاکی محسوب می‌شوند، به ایران آمده‌اند و از فرصت تحصیل در دانشگاه‌های کشور بهره‌مند شده‌اند. هرچند حمایت‌های بورسیه‌ای ارائه‌شده به آنان از نظر میزان و امکانات در سطح بالایی نبوده است، این دانشجویان در رشته‌های مختلف، از جمله پزشکی، مهندسی برق و علوم انسانی، تحصیل کرده‌اند و اکنون آثار این سرمایه‌گذاری آموزشی در حال نمایان شدن است. بسیاری از آنان در رشته‌های راهبردی آموزش دیده‌اند و پس از فارغ‌التحصیلی به کشورهای خود بازمی‌گردند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تأکید کرد: با وجود این تجربه‌های مثبت، نیاز به حمایت از جامعه دانشجویان آفریقایی و گسترش فرصت‌های تحصیلی برای آنان بسیار بیشتر از ظرفیت‌های فعلی است. توسعه این همکاری‌ها می‌تواند به تربیت نیروی انسانی متخصص، انتقال دانش و تقویت ارتباطات علمی و دانشگاهی میان ایران و کشورهای آفریقایی کمک کند.

وی همچنین بر اهمیت گسترش همکاری‌های پژوهشی در حوزه‌های راهبردی تأکید کرد و گفت: کشاورزی، محیط زیست، معدن، آب، ارتباطات و سواد مجازی از جمله حوزه‌هایی هستند که ظرفیت مناسبی برای تعریف طرح‌های پژوهشی مشترک میان ایران و کشورهای آفریقایی دارند. توجه به این حوزه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز پاسخ‌گویی علمی به نیازهای مشترک و بهره‌گیری از توانمندی‌های تخصصی دانشگاه‌های دو طرف باشد.

سواد مجازی، سلامت و درمان؛ از زمینه‌های مهم همکاری با آفریقا

دکتر عاملی در ادامه سخنان خود، با اشاره به وضعیت دسترسی به اینترنت و رسانه‌های اجتماعی در آفریقا اظهار کرد: این قاره از نظر میزان دسترسی به اینترنت، در مقایسه با بسیاری از مناطق جهان، با محدودیت‌هایی مواجه است و ضریب نفوذ اینترنت در آن حدود ۴۷ درصد برآورد می‌شود. میزان استفاده از رسانه‌های اجتماعی نیز در این قاره پایین است و همین مسئله، ضرورت توجه به توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و ارتقای سواد مجازی را برجسته می‌کند.

وی افزود: یکی از زمینه‌های همکاری با کشورهای آفریقایی می‌تواند ارتقای سواد مجازی و آموزش استفاده بهینه از محیط‌های دیجیتال باشد. در این مسیر، علاوه بر افزایش توانایی افراد برای بهره‌گیری از فرصت‌های فضای مجازی، باید به آگاهی‌بخشی درباره خطرات و آسیب‌های احتمالی این فضا نیز توجه شود.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، حوزه سلامت و درمان را از دیگر عرصه‌های مهم همکاری میان ایران و آفریقا دانست و تصریح کرد: در زمینه سلامت و درمان نیز گستره وسیعی از فرصت‌های همکاری وجود دارد که می‌توان از ظرفیت‌های علمی، تخصصی و دانشگاهی ایران برای توسعه تعاملات با کشورهای آفریقایی بهره گرفت.

نقش‌آفرینی دانشگاه‌ها در تعمیق روابط ایران و آفریقا

دکتر عاملی در بخش پایانی سخنان خود، با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای علمی و فرهنگی کشور برای توسعه روابط با آفریقا، اظهار کرد: شورای عالی انقلاب فرهنگی، با محوریت دکتر خسروپناه، می‌تواند در پیشبرد این همکاری‌ها نقش مؤثری ایفا کند. همان‌گونه که رهبر معظم انقلاب بر اهمیت کشورهای همسایه و جایگاه راهبردی آنان در توسعه همکاری‌ها تأکید کرده‌اند، قاره آفریقا نیز می‌تواند در حلقه همکاری‌های نزدیک و راهبردی جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد.

وی ادامه داد: هر اندازه بتوانیم روابط خود را با کشورهای آفریقایی در حوزه علم و فناوری و همچنین در زمینه‌های فرهنگی تعمیق کنیم، آثار و پیامدهای مثبت این تعاملات در سایر حوزه‌های روابط نیز نمایان خواهد شد. ازاین‌رو، توسعه همکاری‌های علمی و دانشگاهی با آفریقا باید به‌عنوان زمینه‌ای مهم برای گسترش ارتباطات پایدار، تقویت دیپلماسی علمی و بهره‌گیری متقابل از ظرفیت‌های موجود مورد توجه قرار گیرد.

دیدگاه‌های نماینده ولی‌فقیه در آفریقا

آیت‌الله مهدوی‌پور ضمن تشریح اهداف تشکیل کارگروه، بر موارد زیر تأکید کردند:

• توجه راهبردی رهبر شهید انقلاب به کشورهای آفریقایی
• سهم اندک ایران از ظرفیت‌های همکاری با کشورهای آفریقا
• ظرفیت‌های گسترده و متنوع این قاره
• وجود بیش از ۷۰ مرکز مطالعات آفریقا در فرانسه و ترکیه
• حضور حدود ۵۰۰ دانشجوی آفریقایی در دانشگاه‌های ایران و ضرورت طراحی برنامه‌ای مشخص برای آنان
• نبود رایزن علمی در دانشگاه‌های آفریقا
• پیشنهاد برگزاری اجلاس رؤسای دانشگاه‌های ایران و آفریقا در تهران و کشورهای آفریقایی
• توسعه همکاری در حوزه پژوهش، فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان
• استقبال کشورهای آفریقایی از همکاری با ایران، به‌ویژه پس از شهادت رهبر شهید و مقاومت ملت ایران
• برگزاری دوره‌های تربیت معلم میان کشورهای غرب آفریقا و جامعه المصطفی

دیدگاه‌های دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر خسروپناه به اهمیت نگاه راهبردی رهبر شهید به آفریقا اشاره کرد و شناخت نقش تصوف و خوجه‌ها در این قاره را ضروری دانست. وی همچنین بر تقویت حکمرانی همگرا، جمع‌بندی مؤثر تعاملات و اتخاذ تصمیم‌های هماهنگ، اولویت‌بندی مسائل آفریقا، توجه به صنایع خلاق و فناوری و همکاری همه‌جانبه شورای عالی انقلاب فرهنگی با کارگروه تأکید کرد.